Ka Nupepa Kuokoa, lā 1 o Iune, 1865

"Ka Pepa a Kakou"

Ke kauleo aku nei makou i na makamaka a pau a makou e heluhelu nei i ka "Nupepa Kuokoa." Pehea ka Pepa a kakou? Ua kokoke e pau ka hapalua mua o ka makahiki, a i ka malama ae nei o Iula i hoomaka ka hapalua hope. A pehea ko oukou manao no ka Pepa, e hoomau anei? Ae, e hoomau no, wahi a oukou. O oukou no ke kumu e mau ai ke ola o ka Pepa. Ina e lawe nui oukou i ka Pepa me ka hoopoina ole i kona wahi ola, a laila aole e nele kona maalo mau ana iwaena o oukou. Eia ka pono, e lawe nui i ka "Nupepa Kuokoa," a e kono aku in a hoa e noho pu ana me oukou e lawe lakou.

E manao ana makou e hooponopono hou i ke Poo o ka Pepa i maikai ae, aia a loaa mai na hua pai kupono. Aka, o ka inoa o ka Pepa, e mau ana no, "Ka Nupepa Kuokoa." A e like me kona inoa, pela kona ano. E kuokoa ana, aole hoopilimea‘i mamuli o kekahi ano kanaka, a mamuli o kekahi ano hoomana, aole loa no. Aole makou e makau ana i ke kamailio no kela a no keia o na kumumanao nui e oleloia nei e ko ke ao. Aole o makou makau, e like me kekahi pepa, ke kamailio no ka hoomana naauao. Ke manao nei makou, aole mea i pili i ka pono o kanaka i kapu i ka nupepa. Ua noa na mea a pau i ka "Nupepa Kuokoa." I na makau wale, kekahi poe i ke kamailio ana ma kekahi mau kumumanao, me lakou no ia, na lakou no e pane i ko lakou waha, a hoikeike kii wale no. Aka, o makou nei, ke manao nei makou ua hanaia ka waha i mea olelo, ua hanaia ka lolo i mea noonoo, ua hanaia ka peni me ka inika me ka pepa i mea kakau manao, a ua hanaia na kepau me na nupepa i mea hoolaha manao ma na wahi a pau o ka honua nei. Nolaila, aole o makou kanalua i ke kamailio ana ma na kumumanao a pau loa. O na kumumanao i kapu i kekahi poe, aole ia i kapu ia makou. A o na kumumanao e makau waleia e kekahi poe, heaha la ia ia makou? Aole o makou makau i ke kamailio.

Eia kekahi e hooikaika mau ana makou maloko o ke "Kuokoa" e kukulu i na pono Hawaii a pau loa. O ka pono o na alii a kakou ka makou e kiai mau ana me ka maikai. O ka Nohoalii Hawaii ka makou e hookiekie ana i na wa a pau me ka mahalo mau. A e paipai nui ana makou, i kela manawa keia manawa ma na mea e pono ai a pomaikai ai ko kakou aupuni, ma na mea e ola‘i a e pomaikai ai ko kakou mau alii, a e mau loa ai ke Ea o ka aina. Pela no hoi me na pono me na pomaikai a pau a na makaainana, e kamailio nui ana makou ma ia mau mea. O Hawaii me ka Pono o Hawaii ka makou e hapai nui ai. O ka pono o na makaainana Hawaii, he mea nui ia. O ka naauao o ka Lahui holookoa, he mea kamahao ia. E hooikaika ana makou e hookaulana i ka inoa Hawaii me ka maikai, a e malama maikai i na pono o na kanaka a pau. O na nuhou o na aina e kekahi ka mea a makou e hoolaha mau ai, me na kaao maikai e lealea ai ka poe heluhelu, me kela mea keia mea i kupono ka nupepa.

I na ike makou i ke ino, e ahewa ana makou ia; a ike makou i ka maikai, e mahalo ana makou ia; a ike makou i ke kuhihewa me ka naaupo, e ao ana makou ia. E hooikaika nui ana makou e hoolilo i ka "Nupepa Kuokoa" ma na mea a pau i Kilohana Pookela io no ka Lahui Hawaii, a i kumu e aponoia a e mahaloia ko kakou noho ana Lahui.

Me keia mau olelo hoakaka ke noi hou aku nei makou ia oukou e na hoaloha e lawe i ke Kuokoa, ka pepa kuokoa hookahi a kakou i naauao ai oukou a i pono ai hoi.

Ka Nupepa Kuokoa, lā 20 o Novemapa, 1875
na Iaela K. Puakehau

"He wahine Akua hoopunipuni"

Aia ma Laie-wai kekahi wahine hoonohonoho akua i ku i ke ano hoopunipuni, ua alakai hewa oia i kekahi poe, ma kana hana hoopunipuni o Kane ke akua noho iluna he akua ike, mana, aole e nalowale kekahi mea huna imua ona, pela ka lohe ia mai, aia ma kekahi la ae hoao aku la kekahi keiki e hele imua ona me ke ano hoomahua, i ike maka oia i kona ike, a me kona mana. 

Oia hoi o Solomona Umi -- penei kana hana maalea ana i ke ahiahi olelo aku la oia i ka poe oloko o ka hale e noho iho oukou pela, e hele ae a‘u i awa no kakou ma kuu ano akamai a maalea hoi komo iho la i ke kapa a maikai me ke kuka loihi me ka lau maia pala i nakinaki ia i ka ai ama ke poo a ano kapukapu akua maila ua wahi kolohe nei, a hai ae la keia ia loko o ka hale o kanewawahilani ke akua iluna o kuu poo i keia manawa hu ae la ke a ka oloko o ka hale i ka ia nei hana aku me ke kuoo lea a hoomaka aku la keia e hele i kahi o ua wahine akua nei, me ko ia nei mau hoahele i hele e nana i ka ia nei mau hana imua o ka wahine akua, a aneane kokoke i ka hale pane mua aku la keia i kona mua hoahele. 

A i hele a anei kakou a kokoke komo a‘u mamua a mahope ae olua, mai noho olua a aka iki o noonoo ia mai auanei. A pau ka ia nei aoao ana o ko lakou nei hele aku la no ia a komo aku la ua kanewawahilani nei mamua, a ku ana i ka puka, keehi iho la keia i ka puka a halulu iho la nana aku ia loko o ka hale neo, aohe leo pane ke nana mai nei ua wahine akua nei, kani aku la ke oli a ka malihini a holoholo ae la keia ma-o a maanei a puni oloko o ka hale a pau noho iho la keia a aloha aku la, hai aku la oia he malihini mai nei au i hele mai nei au e ike ia ia nei. 

O kanewawahilani au ia manawa uwe mai la ka wahine akua o oe na e kuu mau haku pepe mai la ka leo ilalo, pakela loa ae la keia o ka hookapukapu akua loa manao aku la keia ua puni ia ia nei pane aku la ua kanewawahilani nei e kii aku oe i kuu wahi ai i loko o ka ipu hokeo loihi, i pono i ka pololei o ka ianei pane ana aku pane mai ke akua wahine o oe no na e kuu mau haku ke pololei mai la no ke koho ana o ke kii ia aku la no ia, a hue ia mai la, a ahu wale na wahi huna o na wahi e huna ai o na akua ona, pane hou aku la ka malihini aohe wai koele, he kala ia, hoole mai la ua wahine akua nei ua ilihune la pilikia maoli oe e kuu haku, pane hou aku la no ka malihini aohe wahi holoholo, he puaa ia, aohe wahi puaa la ua pau no paha i na wahi haka o kakou, pane aku la ua kanewawahilani nei, e hoi ana au, ua loaa ae la no ka ai kena ae la in a wahi hoahele e paa mai olua i kuu ai, o ko lakou nei hoi aku la no ia, a hu aku ka aka i ke alanui a komo ana lakou nei i ko lakou nei hale noho, e ala mai ana no oloko o ka hale hoea ana lakou nei me na hili awa e ole e hana maalea kahi kaaka iki maalea iau wahi awa ai ko ka hale poe ia po, a hu hou ae la ka aka no na mea i hana maalea ia ai e ua Solomona Umi nei, e loaa mai ke kala a me ka puaa i na ua loaa ka ia ai o ko lakou nei aia ia po, pua ua pohu ka auwae o ka hai keiki i ka hai mea, i haaai ai pau ole no hoi ia apa a Hawaii e aloha auanei.

__________________________________________________________________________

Ka Nupepa Kuokoa, lā 20 o Novemapa, 1875
na John Solomona, Mauna Hoomaha S. K. H.,

"He wahine hoomanamana, o Laka ke Akua"

E ka Nupepa Kuokoa e, Aloha oe:

Aia ma Honokua, apana Kona Hema mokupuni o Hawaii, e noho ana o Miss Kamaka w. kekahi kumulau hoopunipuni e alakai hewa nei i na kumulau hooulu lahui o ke au o ka Moi hooulu lahui Kalakaua, penei ka hana a keia Kamaka w. o ka pule ia Laka wale no, ina e hana i ka mai, e kahea no ia Laka, e Laka e Laka, e hoouluia, e Laka e Laka e hoolaia, e ola ka mai ia‘u i ka oukou pulapula i ola i ke ao nei. Amama ua noa lele wale no a hoi mai, alaila kani aku la ke oli a ke daimonio. O ka nui o ka poe i komo iloko o keia upena na‘e a Satana aia malalo o ka umi, na kane, na wahine a me na opio. Eia ka mea oi aku ina ka hoolana ka mai alaila, e iho auanei ka huakai i kahakai o Honokua no, o Ipuhi ka inoa oia wahi he puhi noia, i keia wa. Aia ka ma keia wahi malaila e puhi ia aku ai ka mai i pili i ke kino o ka mea e hoolanalana i kona mai. Nolaila, aole makou i ike iaia he lapaau ana he hula ka i ike iho nei iaia.

Eia keia mea hilu aku, o keia huakai ana ma ke alanui me na aahu keokeo mai ke nui a na opio i like aku ai me ka hoomana a Kaona i kona mau la e noho ana ma Kaiualiu N. Kona Hawaii, nolaila; ma ka makou ike aku, aole wahi mea a kinikohu iki, he ku wale no iloko o na hana begana. I na e inu i ka awa e pule no ia Laka, penei e pule ai mamua. Pupuweuweu e Laka-e o kona kahu au ke ku nei, kaumaha ae ia Laka, a laka hoi e ka ikaika ke ku la kamaile a laka a imua, ua noa ke kahua ua lulu kamaile, no-a noaiawai ia Kahaula, papalua eleeli ua kau eleeli ua noa, Amama ua ma lele wale. Pela ka mama ana, au ua pau loa la la na wahi moopuna a waawaaikinaaupo ma, a eia la i ke aupuni imi naauao e hele mai nei.

 
__________________________________________________________________________

 Haalele au i ka pali, a iho aku la au, loaa ia‘u ka Luna alanui o Koolau e hana ana me na kanaka ma na wahi inoino o ke alanui.

 NO KEKELE. O Kekele, oia no ka aina malalo ponoi o Nuuanu, i kahiko ia i ke ala o ka hinano a me ka lei hala; a he aina momona kela mamua aku nei, i keia wa, aole nui o ka mea kanu, no ka hookuu ia ana i ka holoholona. 

 NO KAILUA. O Kailua, aia keia aina ma ka aoao hikina o ke alanui e pii ana i Nuuanu, he aina nui a momona; he aina puulehulehu nae, he alai mai kekahi puu mamua o kekahi puu.

 Kekahi mau mea kahiko a‘u i lohe ai no keia Ahupuaa:

 O keia aina kahi i noho ai o Kualii kekahi alii kahiko o Hawaii nei, ka makuakane hoi Peleioholani. 

 Aia no ma keia aina, kahi pali o Kaneipolu, aia no malaila ka Heiau a ka Menehune, no keia aina no ka i-a i lawa ai ka Menehune, oia hoi ka opae, no keia aina no o Kini Kailua, he nui wale aku no na mea kahiko aole e pau ke hai aku.

NO NA MEA HOU O KEIA WA

 KE KO. O keia ko kekahi mea i kanu nui ia i keia manawa, a e mahuahua ana paha ma keia hope aku, he mau haole ka poe nana e kanu nei i ke ko ma keia pali Koolau.

 WILI KO. Ua hoomaka ka wili ia ana o ke ko i keia makahiki i hala ae nei, a ke hoomau aku nei no ia hana, ma keia aina momona.

 RAIKI. O ka raiki, ola kekahi o na mea i kanu nui ia ma keia aina, i keia mau makahiki, a ua emi aku nae ka nui o kapoe kanu raiki i keia wa, a eha wale no i koe e hoomau nei ma keia hana maikai. Ma ko‘u lohe mai, o Pilipo, o Nohea, o Aipelena a me Kuawela, o keia poe nona na inoa maluna, o lakou na mea hooikaika nui i ke kanu raiki i keia wa, aole nae au i lohe pono mai i ka nui o na paona a kela a me keia o lakou pakahi.

 NO MAKAWAO. O Makawao, he wahi poopoo loa oia iloko lilo, ua hala loa o Konahuanui i kai, a ua hala loa hoi keia wahi iloko loa, he mau awawa poopoo ke nana aku.

 NO OLOMANA. O Olomana, o keia kekahi puu ma Kailua e ku nei, ma kekahi aoao o keia puu, he kahua maikai, oia kahi i kaulana no na hana lealea i ka wa kahiko.

 NO KEANIANI. O Keaniani, oia kekahi wahi piina ma kela aoao mai o Kailua, e pii pono ana a luna o ka lapa, a kiei mai ma keia aoao o Waimanalo.

 NO WAIMANALO. O Waimanalo, ke haliu pono aku nei kona alo i ka Hikina Akau, kahi hoi a ka la e puka mai ai. Ma ka nana ana i kona ano, he ano maikai ka waiho ana o ka aina, aka, ma ka pali, nani ka nui o na pali. Aole au i ike pono i ka nui o na kanaka o keia aina.

 NO KA BIPI. O ka bipi, oia ka waiwai nui o keia aina, pela no ka hipa, ia‘u i hiki ai ma Waimanalo, ua hala mai o C.H. Judd, me Kamaki ame Keonimiki, i lawe mai i ka bipi i Nanakuli e hooholo ai, ma ko‘u lohe mai, ua elua haneri a oi ae na bipi i lawe ia mai, a o ka nu aku ka o ka bipi koe, makena no ua bipi, ua make kekahi bipi ma ka pali. Ma ko‘u hoomaopopo ana ae i kea no o ka pali, ua hoomanao ae au, ekolu wahi puu oioi e kulalani ana a hiki maluna pono ae, Kuikui, aka, ina e hele pu ia me Kuikui, alaila, eha puu.

 Wahi aka mea hai mai i na puu, e hoomaka ma ka hikina mai, Kukui, Maelo, Paliuli, Nuukauila. -- He moolelo no ko keia aina o ka wa kahiko, aka, he mea hooloihi wale paha ia. 

Ka Nupepa Kuokoa, lā 17 o Novemapa, 1905

Ke Panana Mua Loa ma ka Olelo Hawaii.

"Ua hiki mai na misionari ianei mamua oia hoi iloko o Hawaii Paeaina nei a lawe mai i ka Euanelio ame ka Pono Kristiano no ke alakai ana ia lakou ma ka pono uhane, aka aole na Hawaii i haawiia i panana ma ko lakou olelo makuahine i loaa ai i alakai no lakou e hookele ai i ko lakou mau waa," wahi a J.R. Macaulay, ke pailaka i ike nui ia o Honolulu awa nei.

A no ka nele o na Hawaii me ia ano ua hana iho la o Mr. Macaulay i pahu panana a palapala iho la i na huaolelo ma ka olelo Hawaii maloko o na inoa o na kukulu-honua e like me ia maloko o ke kii e puka pu aku nei.

I ko keia keonimana hoomanao ua loaa iaia ka hoomaopopo o kana ke panana olelo Hawaii mua loa a i hooponoponoia ma ka olelo o ka aina. Ua hanaia ia panana me ke kokua pu ana mai o Mr. J.K. Keliikahi kekahi o na keiki hoehoe waapa-pailaka a mahope o ka hooponopono akahele ana ua loaa aku la ka mea i makemakeia e like me ia iloko o ke kii.

No akau ua ikeia ma kona hoopokole ana ia "A" a o "He" no hoi no hema a no ka hikina oia no ka hoopokole ana ia "Hi" a o "K" no hoi no komohana.  Aia he kanakolu-kumamalua mau mana kuhikuhi kukulu-honua a he noeau no hoi ka hana ana ia a o na mana kuhikuhi kukulu-honua mawaena o na kukulu-honua akau, hema, hikina ame ana no lakou i palapalaia e like me ke komohana aia no he mau hoomaopopo ana o ko lakou mau kulana pakahi iho a i kapaia e like me ua mau kulana la, like loa me kela i palapalaia e like me ia malalo iho nei:

"A me Hi" no Akau ame Hikina ia a o "A me K" no akau ame komohana ia, a o "AAK" no Akau akau komohana ia, a o "AK me K" no ke kukulu-honuaia o Akau komohana ame komohana, a o "A me Hi" no ke kukulu-honua ia o Akau ame hikina, a o "A Hi me A" e ikeia ia no Akau hikina ame akau a pela aku a hiki i ka puni ana o ke panana.

O na opaka, kiko eleele ua hanaia me ka maiau i kupono loa no ke panana a maloko o na apo poepoe maloko o ke kino e nele ole ai ka ikeia o na inoa o Kapena J.R. Macaulay ame J.K. Keliikahi na mea na laua i hooponopono a loaa ai ke panana mua loa ma ka olelo makuahine o ka aina. O kekahi keia o na waiwai nui o ka moolelo o ko Hawaii Paeaina kulana holomua.

__________________________________________________________________________

Ka Nupepa Kuokoa, lā 10 o Novemapa, 1905

La Kanu Laau ma Kamehameha

Ma ka Poalima o ka pule i hala, ka La Kanulaau o na kula o keia Teritori, ua malamaia ae kekahi hana pili ia la ma ke kahua o na Kula o Kamehameha. Ua hui like ae na kula a i ekolu a malama i kekahi anaina ma Bihopa Hale.  He mau mele ka i mele like ia ae, a na Pookumu Hoemer, o ke Kulanui o Punahou i ha‘iolelo ae imua o na haumana maluna o kahi hookaawaleia. 

Mahope o na hana hoomanao ma Bihopa Hale, ua hele aku ia na haumana o na kula ekolu no kahi i hookaawaleia ai no ke kanu ana i na laau. Aia keia wahi ma ke alanui "Mahiai" o ke kula, a ma kae o keia alanui i kanuia iho ai na laau lebbecks, he laau pua hoi i like aku kona ano me ka ohai. Ua kanuia keia mau laau mamuli o na a‘o ana mai o Haughs, ka loea o na laau. Ua kanu ae kela ame keia papa in a kumulaau, e like hoi me ka nui o na papa iloko o ia kula.